Gdy spadkodawca pominął najbliższą rodzinę w testamencie albo rozdał majątek za życia w formie darowizn, osoby najbliższe nie zostają z niczym. Prawo chroni je instytucją zachowku — pieniężnego roszczenia wobec spadkobierców. W tym artykule wyjaśniamy, komu zachowek przysługuje i jak krok po kroku obliczyć jego wysokość.
Czym jest zachowek?
Zachowek to forma ochrony najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed pominięciem ich w dziedziczeniu. Uprawniony nie otrzymuje konkretnych rzeczy ze spadku, lecz roszczenie pieniężne o zapłatę określonej sumy od osób, które odziedziczyły majątek lub otrzymały darowizny.
Komu przysługuje zachowek?
Uprawnieni do zachowku są wyłącznie najbliżsi, którzy dziedziczyliby z ustawy, gdyby nie było testamentu:
- zstępni spadkodawcy (dzieci, wnuki),
- małżonek,
- rodzice — ale tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy.
Rodzeństwu, dziadkom czy dalszym krewnym zachowek nie przysługuje.
Jaki ułamek udziału?
Wysokość zachowku to ułamek udziału, jaki uprawniony otrzymałby przy dziedziczeniu ustawowym:
- 2/3 udziału — jeśli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni,
- 1/2 udziału — w pozostałych przypadkach.
Wzór i kolejność obliczeń
- Ustal substrat zachowku — czystą wartość spadku (aktywa minus długi), powiększoną o doliczane darowizny.
- Ustal udział ustawowy uprawnionego (jaki przypadłby mu z ustawy).
- Pomnóż ten udział przez właściwy ułamek (1/2 lub 2/3).
- Od wyniku odejmij to, co uprawniony już otrzymał (np. darowizny, zapis, własny udział w spadku).
Przykład krok po kroku
Spadkodawca pozostawił majątek o czystej wartości 600 000 zł i cały zapisał w testamencie jednemu dziecku. Drugie dziecko zostało pominięte. Z ustawy oboje dziedziczyliby po połowie.
- Substrat zachowku: 600 000 zł
- Udział ustawowy pominiętego dziecka: 1/2 z 600 000 = 300 000 zł
- Ułamek zachowku (dorosły, zdolny do pracy): 1/2
- Zachowek: 300 000 × 1/2 = 150 000 zł
Tyle pominięte dziecko może żądać od rodzeństwa, które otrzymało spadek.
Doliczanie darowizn
Do substratu zachowku dolicza się darowizny uczynione przez spadkodawcę (z pewnymi wyjątkami, np. drobne zwyczajowo przyjęte darowizny czy darowizny sprzed wielu lat na rzecz osób spoza grona uprawnionych). Dzięki temu spadkodawca nie może obejść zachowku, rozdając majątek za życia.
O czym pamiętać
- Roszczenie o zachowek przedawnia się — co do zasady po 5 latach od ogłoszenia testamentu.
- W szczególnych sytuacjach sąd może obniżyć zachowek ze względu na zasady współżycia społecznego.
- Wydziedziczenie (pozbawienie zachowku) jest możliwe tylko z przyczyn wskazanych w testamencie.
Stan prawny na 2026 rok. Sprawy spadkowe bywają złożone — przed dochodzeniem roszczenia sprawdź aktualne przepisy i rozważ konsultację z prawnikiem.
Oszacuj należny zachowek: Kalkulator zachowku →