Słownik pojęć finansowych
217 kluczowych pojęć z zakresu finansów osobistych, podatków, kredytów i ubezpieczeń — wyjaśnionych w prostym języku, z przykładami i odniesieniami do polskiego prawa.
8
A
- Akt notarialnyDokument urzędowy sporządzony przez notariusza, wymagany dla ważności określonych czynności prawnych, w tym przeniesienia własności nieruchomości.
- AlimentyObowiązkowe świadczenia na rzecz osoby uprawnionej, najczęściej dziecka, ustalane według jej usprawiedliwionych potrzeb oraz możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego.
- AmortyzacjaSystematyczne rozłożenie kosztu nabycia środka trwałego w czasie, odzwierciedlające jego stopniowe zużycie ekonomiczne.
- Amortyzacja degresywnaMetoda przyspieszonej amortyzacji, w której odpisy są najwyższe w pierwszych latach użytkowania środka trwałego i maleją wraz z upływem czasu.
- Amortyzacja liniowaMetoda rozliczania kosztu środka trwałego polegająca na odpisywaniu równej kwoty amortyzacji w każdym okresie rozliczeniowym aż do pełnego zamortyzowania składnika majątku.
- Amortyzacja pojazduPodatkowe rozliczanie kosztu zakupu samochodu osobowego lub dostawczego używanego w działalności gospodarczej.
B
- BecikoweJednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia dziecka wypłacana rodzinom spełniającym kryterium dochodowe.
- Bilans energetycznyRóżnica między ilością energii dostarczanej z pożywieniem a energią wydatkowaną przez organizm w ciągu doby.
- BMI (Wskaźnik Masy Ciała)Wskaźnik masy ciała obliczany jako masa ciała w kilogramach podzielona przez kwadrat wzrostu w metrach; stosowany do klasyfikacji niedowagi, normy i nadwagi.
- BMR (Podstawowa Przemiana Materii)Minimalna ilość kalorii niezbędna do podtrzymania podstawowych funkcji życiowych organizmu w stanie całkowitego spoczynku.
- Bonus-malusSystem zniżek i zwyżek składki ubezpieczeniowej uzależniony od historii szkodowości kierowcy w ubezpieczeniach komunikacyjnych OC i AC.
C
- Cesja umowyPrzeniesienie praw i obowiązków wynikających z umowy (np. kredytowej, najmu, ubezpieczeniowej) na osobę trzecią, za zgodą wszystkich zainteresowanych stron.
- CiśnienieStosunek siły działającej prostopadle na powierzchnię do pola tej powierzchni, wyrażany w paskalach.
- Cykl menstruacyjnyPowtarzający się ciąg zmian hormonalnych przygotowujących organizm kobiety do możliwej ciąży, liczony od pierwszego dnia miesiączki.
- CzesneOpłata za naukę pobierana przez uczelnię lub szkołę niepubliczną, zwykle rozliczana w ratach semestralnych lub miesięcznych.
- Czipowanie zwierzątWszczepienie pod skórę zwierzęcia elektronicznego mikroczipu z unikalnym numerem identyfikacyjnym, umożliwiającego jego odnalezienie i identyfikację.
- Zasiłek chorobowyŚwiadczenie pieniężne z ubezpieczenia chorobowego wypłacane pracownikowi niezdolnemu do pracy z powodu choroby lub wypadku.
D
- Danina solidarnościowaDodatkowy podatek w wysokości 4% od nadwyżki dochodów przekraczających 1 mln zł rocznie, płacony przez najlepiej zarabiające osoby fizyczne.
- DarowiznaUmowa, na mocy której darczyńca nieodpłatnie przekazuje obdarowanemu składnik swojego majątku, np. pieniądze, nieruchomość lub ruchomość.
- Dawkowanie leków u zwierzątIlość substancji czynnej leku podawana zwierzęciu, ustalana najczęściej proporcjonalnie do jego masy ciała w miligramach na kilogram (mg/kg).
- Deficyt kalorycznySytuacja, w której organizm spożywa mniej kalorii niż wynosi jego całkowite dzienne zapotrzebowanie energetyczne, co prowadzi do utraty masy ciała.
- DeflacjaSpadek ogólnego poziomu cen w gospodarce, będący przeciwieństwem inflacji, często związany ze zmniejszeniem popytu lub podaży pieniądza.
- DeprecjacjaUtrata wartości składnika majątku wskutek zużycia, starzenia się technologicznego lub zmiany warunków rynkowych.
- Dominanta (moda)Wartość najczęściej występująca w zbiorze danych; miara tendencji centralnej stosowana także dla danych jakościowych.
- Dywersyfikacja portfelaStrategia inwestycyjna polegająca na rozłożeniu kapitału pomiędzy różne klasy aktywów, branże i regiony w celu ograniczenia ryzyka strat.
- DywidendaCzęść zysku netto spółki wypłacana akcjonariuszom proporcjonalnie do liczby posiadanych akcji.
- Działalność gospodarczaZorganizowana i ciągła działalność zarobkowa prowadzona we własnym imieniu, podlegająca rejestracji w CEIDG lub KRS.
E
- EmeryturaMiesięczne świadczenie pieniężne z ZUS przyznawane po osiągnięciu ustawowego wieku emerytalnego (60 lat kobiety, 65 lat mężczyźni).
- Energia kinetycznaEnergia ciała wynikająca z jego ruchu, obliczana jako połowa iloczynu masy i kwadratu prędkości.
- Energia potencjalnaEnergia zgromadzona w ciele ze względu na jego położenie w polu sił (np. grawitacyjnym) lub stan odkształcenia, mogąca zostać zamieniona w energię kinetyczną.
- ETF (Fundusz notowany na giełdzie)Fundusz inwestycyjny notowany na giełdzie, którego jednostki można kupować i sprzedawać jak akcje, najczęściej odwzorowujący indeks rynkowy.
F
- FaktoringUsługa finansowa polegająca na wykupie przez faktora nieprzeterminowanych wierzytelności przedsiębiorstwa, zapewniająca szybki dostęp do gotówki.
- Faktura VATDokument księgowy potwierdzający sprzedaż towaru lub usługi, zawierający kwotę netto, stawkę i kwotę podatku VAT oraz wartość brutto.
- FotowoltaikaTechnologia przetwarzania energii promieniowania słonecznego bezpośrednio na energię elektryczną za pomocą ogniw półprzewodnikowych.
- FranszyzaUmowne ograniczenie odpowiedzialności ubezpieczyciela, określające część szkody, której zakład ubezpieczeń nie pokrywa lub poniżej której nie wypłaca odszkodowania.
- Fundusz PracyPaństwowy fundusz celowy finansowany głównie ze składek pracodawców, przeznaczony na wsparcie osób bezrobotnych i aktywizację zawodową.
G
H
I
- IKE (Indywidualne Konto Emerytalne)Dobrowolne konto oszczędnościowo-inwestycyjne w III filarze, którego główną korzyścią jest zwolnienie zysków z 19% podatku Belki przy wypłacie po 60. roku życia.
- IKZE (Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego)Dobrowolne konto emerytalne w III filarze pozwalające odliczyć wpłaty od podstawy opodatkowania PIT już w roku ich dokonania.
- InflacjaWzrost ogólnego poziomu cen dóbr i usług w gospodarce, prowadzący do spadku siły nabywczej pieniądza.
K
- Kapitalizacja odsetekDoliczanie naliczonych odsetek do salda głównego długu lub lokaty, co sprawia, że w kolejnym okresie odsetki naliczane są od wyższej kwoty (procent składany).
- KarencjaOkres zawieszenia spłaty kapitału lub odsetek kredytu, w którym kredytobiorca jest czasowo zwolniony z pełnych zobowiązań płatniczych wobec banku.
- Kastracja zwierzątZabieg chirurgicznego usunięcia gonad płciowych (jąder u samców, jajników lub jajników z macicą u samic), trwale uniemożliwiający rozmnażanie.
- KaucjaZabezpieczenie pieniężne wpłacane przez najemcę właścicielowi na pokrycie ewentualnych zaległości czynszowych lub kosztów napraw, zwracane po zakończeniu najmu.
- KilometrówkaEwidencja przebiegu pojazdu oraz rozliczenie kosztów używania samochodu prywatnego do celów służbowych według stawki za kilometr.
- KilowatogodzinaJednostka energii odpowiadająca pracy urządzenia o mocy jednego kilowata działającego przez jedną godzinę.
- Klasa energetyczna budynkuKategoria przypisywana budynkowi na podstawie świadectwa charakterystyki energetycznej, określająca jego roczne zapotrzebowanie na energię pierwotną w kWh/(m²·rok).
- KorelacjaMiara statystyczna określająca siłę i kierunek liniowego związku między dwiema zmiennymi, wyrażana najczęściej współczynnikiem korelacji Pearsona w przedziale od -1 do 1.
- KosztorysSzczegółowe zestawienie planowanych kosztów materiałów, robocizny i usług dodatkowych sporządzane przed realizacją inwestycji lub zlecenia.
- Kosztorys budowlanySzczegółowe zestawienie planowanych robót, materiałów i kosztów robocizny sporządzane przed rozpoczęciem lub w trakcie realizacji inwestycji budowlanej.
- Koszty uzyskania przychoduWydatki poniesione w celu osiągnięcia, zabezpieczenia lub zachowania przychodu, które pomniejszają podstawę opodatkowania PIT.
- Kredyt hipotecznyDługoterminowy kredyt bankowy zabezpieczony hipoteką na nieruchomości, przeznaczony na zakup, budowę lub remont mieszkania lub domu.
- Kredyt konsolidacyjnyKredyt łączący kilka wcześniejszych zobowiązań (np. gotówkowych, kart kredytowych, limitów) w jedno zadłużenie z jedną ratą i zwykle niższym łącznym oprocentowaniem.
- Kredyt studenckiPreferencyjny kredyt udzielany studentom i doktorantom na pokrycie kosztów utrzymania w trakcie nauki, częściowo dopłacany przez państwo.
- KRS (Krajowy Rejestr Sądowy)Publiczny rejestr prowadzony przez sądy rejonowe, obejmujący m.in. spółki prawa handlowego, fundacje i stowarzyszenia.
- Księga wieczystaPubliczny rejestr prowadzony przez sądy rejonowe, ujawniający stan prawny nieruchomości, w tym właściciela, obciążenia i ograniczone prawa rzeczowe.
- Kurs kupna i sprzedaży walutyDwie ceny, po jakich bank lub kantor odpowiednio kupuje walutę od klienta i sprzedaje ją klientowi; różnica między nimi stanowi spread walutowy.
- Kurs walutowyCena jednej waluty wyrażona w jednostkach innej waluty; określa, ile trzeba zapłacić, aby nabyć walutę obcą.
- KwartylJedna z trzech wartości dzielących uporządkowany zbiór danych na cztery równe pod względem liczebności części.
- Kwota wolna od podatkuCzęść dochodu zwolniona z opodatkowania PIT; w 2024 r. wynosi 30 000 zł rocznie, co odpowiada kwocie zmniejszającej podatek na poziomie 3 600 zł.
L
- Leasing operacyjnyForma finansowania, w której raty leasingowe stanowią koszt uzyskania przychodu, a przedmiot leasingu pozostaje własnością leasingodawcy.
- Lokata bankowaDepozyt terminowy, w którym klient powierza bankowi środki na ustalony okres w zamian za z góry określone oprocentowanie.
- LTV (loan-to-value)Wskaźnik określający stosunek kwoty udzielonego kredytu hipotecznego do wartości nieruchomości stanowiącej jego zabezpieczenie, wyrażony w procentach.
M
- MakroskładnikiBiałka, tłuszcze i węglowodany dostarczające organizmowi energii, spożywane w dużych ilościach w codziennej diecie.
- Mały ZUS PlusUlga pozwalająca przedsiębiorcom o niższych przychodach opłacać składki społeczne ZUS proporcjonalnie do osiąganego dochodu.
- MarżaRóżnica między ceną sprzedaży a kosztem zakupu lub wytworzenia produktu, wyrażona jako procent ceny sprzedaży.
- Matura (egzamin dojrzałości)Ogólnopolski egzamin państwowy kończący naukę w liceum lub technikum, którego zdanie uprawnia do ubiegania się o przyjęcie na studia wyższe.
- MedianaWartość środkowa uporządkowanego zbioru danych, która dzieli go na dwie równe części; statystyka pozycyjna odporna na wartości skrajne.
- Minimalna stawka oprocentowaniaNajniższe dopuszczalne oprocentowanie pożyczek między podmiotami powiązanymi, ustalane na poziomie stopy referencyjnej NBP powiększonej o marżę.
- Minimalny wkład własnyNajniższy dopuszczalny procent wartości nieruchomości, który kredytobiorca musi pokryć z własnych środków, aby otrzymać kredyt hipoteczny na standardowych warunkach.
- Moc elektrycznaWielkość fizyczna określająca ilość energii elektrycznej przetwarzanej w jednostce czasu, wyrażana w watach (W).
- Moc przyłączeniowaMaksymalna moc elektryczna, jaką odbiorca może jednocześnie pobierać z sieci, określona w umowie z dostawcą energii.
- MolJednostka liczności materii w układzie SI, odpowiadająca liczbie Avogadra, czyli około 6,022 × 10²³ cząstek.
- Zasiłek macierzyńskiŚwiadczenie z ubezpieczenia chorobowego przysługujące po urodzeniu lub przysposobieniu dziecka, wypłacane przez ZUS przez okres urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego.
N
- Nadgodziny (godziny nadliczbowe)Godziny pracy przekraczające obowiązujące pracownika normy czasu pracy, za które przysługuje dodatkowe wynagrodzenie lub czas wolny.
- Nadpłata kredytuDobrowolna wpłata powyżej obowiązkowej raty, która zmniejsza saldo zadłużenia szybciej niż harmonogram, ograniczając łączne koszty odsetek.
- Najem okazjonalnySzczególna forma najmu lokalu mieszkalnego dająca właścicielowi ułatwioną eksmisję niewypłacalnego najemcy dzięki obowiązkowemu oświadczeniu w formie aktu notarialnego.
- Napięcie elektryczneRóżnica potencjałów elektrycznych między dwoma punktami obwodu, wyrażana w woltach (V), będąca przyczyną przepływu prądu elektrycznego.
- NarzutKwota lub procent doliczany do kosztu zakupu albo wytworzenia, służący ustaleniu ceny sprzedaży; odnosi zysk do kosztu, nie do ceny.
- Nawodnienie organizmuUtrzymanie odpowiedniej ilości wody w organizmie, niezbędnej do prawidłowego funkcjonowania komórek, krążenia i termoregulacji.
- NIP (Numer Identyfikacji Podatkowej)Unikalny, 10-cyfrowy numer nadawany przez urząd skarbowy osobom fizycznym i prawnym w celu identyfikacji na potrzeby podatkowe.
- NWD (Największy Wspólny Dzielnik)Największa liczba naturalna, przez którą da się bez reszty podzielić jednocześnie dwie lub więcej liczb.
O
- Obligacja skarbowaDłużny papier wartościowy emitowany przez Skarb Państwa, w którym inwestor pożycza pieniądze państwu w zamian za odsetki i zwrot kapitału w terminie wykupu.
- Odchylenie standardoweMiara rozproszenia danych wokół średniej, równa pierwiastkowi kwadratowemu z wariancji i wyrażona w tych samych jednostkach co dane.
- OdsetkiWynagrodzenie za korzystanie z cudzego kapitału, wyrażone jako procent kwoty głównej za określony okres czasu.
- Odsetki ustawowe za opóźnienieRekompensata należna wierzycielowi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, naliczana według stawki powiązanej ze stopą referencyjną NBP.
- Okno płodneKilkudniowy okres w cyklu menstruacyjnym, w którym współżycie z największym prawdopodobieństwem prowadzi do zapłodnienia.
- Okres wypowiedzeniaCzas, jaki musi upłynąć od złożenia wypowiedzenia umowy o pracę do jej faktycznego rozwiązania, zależny od stażu pracy u danego pracodawcy.
- OwulacjaUwolnienie dojrzałej komórki jajowej z jajnika, stanowiące najbardziej płodny moment cyklu menstruacyjnego.
P
- Formularz PIT-2Oświadczenie pracownika składane pracodawcy upoważniające go do stosowania kwoty zmniejszającej podatek (300 zł miesięcznie) przy obliczaniu zaliczek PIT.
- Paliwo LPGSkroplony gaz propan-butan stosowany jako alternatywne paliwo do samochodów z instalacją gazową; zazwyczaj tańsze od benzyny.
- PełnomocnictwoUpoważnienie udzielone przez mocodawcę innej osobie do dokonywania w jego imieniu określonych czynności prawnych.
- Pensum nauczycielaUstawowy tygodniowy wymiar godzin dydaktycznych, jaki nauczyciel musi przepracować w ramach podstawowego wynagrodzenia zasadniczego.
- PercentylMiara pozycyjna wskazująca wartość, poniżej której znajduje się dany procent obserwacji w uporządkowanym zbiorze danych.
- pHSkala określająca kwasowość lub zasadowość roztworu, zdefiniowana jako ujemny logarytm dziesiętny stężenia jonów wodorowych.
- Pierwiastek kwadratowyDziałanie odwrotne do potęgowania drugiego stopnia, wyznaczające liczbę, która pomnożona przez samą siebie daje wartość podpierwiastkową.
- PIT-0 dla młodychZwolnienie z podatku dochodowego (PIT) dla osób do 26. roku życia z przychodów z pracy i zlecenia, do limitu 85 528 zł rocznie.
- PKB (Produkt Krajowy Brutto)Łączna wartość rynkowa wszystkich dóbr i usług wytworzonych na terytorium kraju w danym roku; główna miara wielkości gospodarki.
- Płynność finansowaZdolność przedsiębiorstwa do terminowego regulowania bieżących zobowiązań za pomocą posiadanych aktywów obrotowych.
- Podatek BelkiPotoczna nazwa 19% zryczałtowanego podatku od dochodów kapitałowych — odsetek, zysków z lokat, obligacji, akcji i funduszy.
- Podatek dochodowy (PIT)Podatek od dochodów osób fizycznych pobierany przez polskie urzędy skarbowe; stawki wynoszą 12% (do 120 000 zł) i 32% (powyżej 120 000 zł) na skali podatkowej.
- Podatek liniowyForma opodatkowania działalności gospodarczej jednolitą stawką 19% od dochodu, niezależnie od jego wysokości.
- Poduszka finansowaRezerwa łatwo dostępnych oszczędności przeznaczona na pokrycie nieprzewidzianych wydatków lub utratę dochodu, zwykle równa 3–6 miesięcznym kosztom życia.
- Pompa ciepłaUrządzenie grzewcze pobierające energię cieplną z otoczenia (powietrza, gruntu lub wody) i przekazujące ją do instalacji budynku.
- PoręczenieUmowa, w której poręczyciel zobowiązuje się wobec wierzyciela do spłaty zobowiązania dłużnika, jeśli ten nie wywiąże się ze swojej płatności.
- Powierzchnia użytkowaPowierzchnia wszystkich pomieszczeń w budynku lub lokalu służących bezpośrednio zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych, mierzona według określonej normy budowlanej.
- Pracownicze Plany Kapitałowe (PPK)Dobrowolny, długoterminowy program oszczędzania na emeryturę, do którego pracownik, pracodawca i państwo odprowadzają wpłaty na indywidualny rachunek uczestnika.
- Prawo OhmaZależność między napięciem, natężeniem prądu i oporem w obwodzie elektrycznym, opisana wzorem U = I · R.
- Premia uznaniowaDodatkowe świadczenie pieniężne przyznawane pracownikowi wedle uznania pracodawcy, niezależnie od regulaminowego wynagrodzenia podstawowego.
- PrędkośćWielkość wektorowa określająca stosunek przebytej drogi do czasu, w jakim została ona pokonana.
- ProcentSposób wyrażania ułamka lub proporcji jako części setnych całości, oznaczany symbolem %, powszechnie stosowany do porównywania wielkości względnych.
- Procent składanyMechanizm naliczania odsetek nie tylko od kapitału początkowego, lecz także od wcześniej dopisanych odsetek, co prowadzi do wykładniczego wzrostu kapitału.
- Próg rentownościPoziom sprzedaży, przy którym przychody zrównują się z kosztami całkowitymi, a wynik finansowy firmy wynosi zero.
- Przegląd techniczny pojazduObowiązkowe okresowe badanie stanu technicznego samochodu, potwierdzające jego zdatność do bezpiecznego udziału w ruchu drogowym.
- PrzyspieszenieWielkość fizyczna określająca tempo zmiany prędkości ciała w czasie, wyrażana w metrach na sekundę do kwadratu.
- Puls spoczynkowyLiczba uderzeń serca na minutę mierzona w stanie pełnego odpoczynku, najczęściej rano zaraz po przebudzeniu.
- Punktacja kondycji ciała (BCS)Skala od 1 do 9 stosowana przez lekarzy weterynarii do oceny masy ciała zwierzęcia względem jego optymalnej, zdrowej wagi.
- Punkty ECTSEuropejski System Transferu i Akumulacji Punktów pozwalający porównywać i zaliczać nakład pracy studenta między uczelniami w całej Europie.
R
- Rata annuitetowaStała miesięczna rata kredytu, w której suma odsetek i kapitału pozostaje niezmieniona przez cały okres spłaty.
- Rata malejącaTyp raty kredytowej, w której spłacana część kapitału jest stała, a całkowita rata maleje z miesiąca na miesiąc wraz ze zmniejszaniem się salda odsetek.
- Refinansowanie kredytuZaciągnięcie nowego kredytu w celu spłaty istniejącego zobowiązania na korzystniejszych warunkach, np. niższym oprocentowaniu lub niższej racie.
- REGONNumer statystyczny nadawany przez GUS wszystkim podmiotom prowadzącym działalność gospodarczą lub instytucjonalną w Polsce.
- Regresja liniowaMetoda statystyczna opisująca liniową zależność między zmienną zależną a jedną lub kilkoma zmiennymi niezależnymi za pomocą równania prostej.
- Reguła NaegelegoProsta metoda szacowania przewidywanego terminu porodu na podstawie pierwszego dnia ostatniej miesiączki.
- RentaŚwiadczenie pieniężne z ZUS przyznawane osobom całkowicie lub częściowo niezdolnym do pracy z powodu choroby, wypadku lub wady wrodzonej.
- Rękojmia za wadyUstawowa odpowiedzialność sprzedawcy wobec kupującego za wady fizyczne i prawne rzeczy, niezależna od winy sprzedawcy i istniejąca obok ewentualnej gwarancji.
- RoamingKorzystanie z usług telefonii komórkowej w sieci operatora innego niż macierzysty, najczęściej podczas pobytu za granicą.
- Rodzinny kapitał opiekuńczyŚwiadczenie do 12 000 zł na drugie i kolejne dziecko w rodzinie, wypłacane w wybranym przez rodzica wariancie między 12. a 36. miesiącem życia dziecka.
- RozstępNajprostsza miara rozproszenia danych, równa różnicy między wartością największą a najmniejszą w zbiorze.
- RRSO (Rzeczywista Roczna Stopa Oprocentowania)Całkowity koszt kredytu wyrażony jako roczny procent kwoty pożyczki; uwzględnia nie tylko odsetki, ale też prowizje, ubezpieczenia i inne opłaty.
- RujaCykliczny okres płodności u samic ssaków, podczas którego są gotowe do krycia; u suk obejmuje charakterystyczne fazy cyklu rujowego.
- Ryczałt ewidencjonowanyUproszczona forma opodatkowania działalności gospodarczej, w której podatek płaci się od przychodu według stałej stawki procentowej, bez pomniejszania o koszty.
- Ryzyko inwestycyjnePrawdopodobieństwo, że rzeczywisty wynik finansowy inwestycji będzie odbiegał od oczekiwanego, włącznie z możliwością utraty części lub całości zainwestowanego kapitału.
S
- Siatki centyloweWykresy odniesienia służące do oceny prawidłowości wzrostu, masy ciała i innych parametrów rozwojowych dziecka.
- SiłaWielkość fizyczna będąca miarą oddziaływania ciał, opisana drugą zasadą dynamiki Newtona F = m · a.
- Składka zdrowotnaObowiązkowa składka na Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ), uprawniająca do korzystania z bezpłatnej opieki medycznej w ramach systemu publicznego.
- Składka ZUSObowiązkowe ubezpieczenie społeczne opłacane przez pracownika i pracodawcę, obejmujące ubezpieczenie emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe.
- SłużebnośćOgraniczone prawo rzeczowe obciążające cudzą nieruchomość na rzecz innej nieruchomości lub oznaczonej osoby, na przykład prawo przejazdu lub przechodu.
- Spalanie paliwa (zużycie na 100 km)Ilość paliwa zużywanego przez pojazd na przejechanie 100 kilometrów, wyrażana w litrach, podstawowy wskaźnik ekonomiki eksploatacji samochodu.
- Spłata kredytu hipotecznegoProces sukcesywnego zwracania bankowi pożyczonego kapitału wraz z odsetkami zgodnie z harmonogramem spłat.
- Spread walutowyRóżnica pomiędzy kursem sprzedaży a kursem kupna waluty stosowanym przez bank lub kantor, stanowiąca jego wynagrodzenie za przeprowadzenie transakcji wymiany.
- Stawka godzinowaKwota wynagrodzenia naliczana za jedną godzinę pracy, stosowana przy rozliczaniu usług, umów zlecenia i działalności jednoosobowej.
- Staż pracyŁączny okres zatrudnienia pracownika, wpływający m.in. na wymiar urlopu wypoczynkowego, wysokość odprawy oraz długość okresu wypowiedzenia.
- Stężenie moloweStosunek liczby moli substancji rozpuszczonej do objętości roztworu, wyrażany w molach na litr (mol/dm³).
- Stopa referencyjna NBPPodstawowa stopa procentowa ustalana przez Radę Polityki Pieniężnej NBP, wyznaczająca poziom ceny pieniądza w gospodarce.
- Stopa wolna od ryzykaTeoretyczna stopa zwrotu z inwestycji pozbawionej ryzyka niewypłacalności, przyjmowana zwykle jako rentowność obligacji skarbowych danego kraju.
- Stopa zwrotu (ROI)Wskaźnik mierzący opłacalność inwestycji jako stosunek zysku do zainwestowanego kapitału, wyrażony w procentach.
- Strefa czasowaObszar geograficzny stosujący jednolity czas urzędowy, zwykle przesunięty o całkowitą liczbę godzin względem czasu uniwersalnego UTC.
- Stypendium socjalneŚwiadczenie pomocy materialnej przyznawane studentom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej, w zależności od dochodu przypadającego na członka rodziny.
- Suma ubezpieczeniaMaksymalna kwota, do której ubezpieczyciel odpowiada za szkodę i wypłaca odszkodowanie w ramach zawartej umowy ubezpieczenia.
- Środek trwałySkładnik majątku o przewidywanym okresie używania dłuższym niż rok, wykorzystywany w działalności gospodarczej i podlegający amortyzacji.
Ś
T
- Taksa notarialnaMaksymalna stawka wynagrodzenia notariusza za sporządzenie aktu notarialnego, uzależniona od wartości przedmiotu czynności i określona rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości.
- Taryfa energii elektrycznejZbiór stawek i zasad rozliczania, według których dostawca nalicza opłaty za zużytą energię elektryczną oraz jej dystrybucję.
- TDEE (Całkowite Dzienne Zapotrzebowanie Energetyczne)Łączna ilość kalorii potrzebna organizmowi w ciągu doby, uwzględniająca podstawową przemianę materii oraz aktywność fizyczną.
- TestamentJednostronne oświadczenie woli, w którym spadkodawca rozporządza swoim majątkiem na wypadek śmierci, wskazując spadkobierców i podział masy spadkowej.
- Tętno maksymalneNajwyższa liczba uderzeń serca na minutę, jaką organizm może osiągnąć podczas maksymalnego wysiłku fizycznego.
- Tkanka tłuszczowaRodzaj tkanki magazynującej energię w postaci tłuszczu; jej udział w masie ciała jest ważnym wskaźnikiem zdrowotnym.
- Trymestr ciążyJeden z trzech umownych, mniej więcej trzymiesięcznych etapów, na które dzieli się okres ciąży.
- TrzynastkaDodatkowe wynagrodzenie roczne wypłacane niektórym pracownikom, głównie sfery budżetowej, w wysokości zwykle jednej pełnej pensji miesięcznej.
U
- Ubezpieczenie ACDobrowolne ubezpieczenie autocasco chroniące właściciela pojazdu przed kosztami naprawy lub utraty auta niezależnie od winy sprawcy zdarzenia.
- Ubezpieczenie assistanceDodatkowe ubezpieczenie zapewniające pomoc techniczną, holowanie, samochód zastępczy lub nocleg w razie awarii, wypadku lub kradzieży pojazdu.
- Ubezpieczenie niskiego wkładu własnegoDodatkowe ubezpieczenie wymagane przez bank przy kredycie hipotecznym z wkładem własnym niższym niż standardowo wymagany, zabezpieczające bank przed ryzykiem wysokiego LTV.
- Ubezpieczenie NNWDobrowolne ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków, wypłacające świadczenie w razie trwałego uszczerbku na zdrowiu lub śmierci ubezpieczonego w wyniku wypadku.
- Ubezpieczenie OCObowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, chroniące ofiary wypadku przed kosztami szkód przez sprawcę.
- Udział własnyCzęść szkody, którą ubezpieczony pokrywa samodzielnie z każdego odszkodowania; odpowiednik franszyzy redukcyjnej.
- Ulga na dzieckoOdliczenie podatkowe w PIT przysługujące rodzicom lub opiekunom wychowującym małoletnie dzieci; w 2024 r. wynosi 92,67 zł miesięcznie na pierwsze i drugie dziecko.
- Ulga na startZwolnienie nowego przedsiębiorcy z obowiązku opłacania składek społecznych ZUS przez pierwsze sześć miesięcy działalności.
- Ulga rehabilitacyjnaOdliczenie od dochodu w PIT wydatków poniesionych na rehabilitację lub ułatwienie czynności życiowych osoby niepełnosprawnej.
- Ułamek dziesiętnySposób zapisu liczby niecałkowitej z użyciem przecinka (lub kropki dziesiętnej), w którym kolejne cyfry po przecinku oznaczają części dziesiąte, setne, tysięczne itd.
- Umowa o dziełoUmowa cywilnoprawna, w której wykonawca zobowiązuje się do wykonania określonego dzieła (rezultatu), a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia po jego odbiorze.
- Umowa o pracę na czas określonyUmowa o pracę zawarta na z góry oznaczony okres, którego maksymalny łączny czas trwania oraz liczba umów są ograniczone przepisami Kodeksu pracy.
- Umowa przedwstępnaUmowa, w której strony zobowiązują się do zawarcia w przyszłości umowy przyrzeczonej (np. sprzedaży nieruchomości), zabezpieczająca transakcję na etapie przygotowań.
- Umowa zlecenieUmowa cywilnoprawna, na podstawie której zleceniobiorca zobowiązuje się do wykonania określonej czynności na rzecz zleceniodawcy, podlegająca innym zasadom oskładkowania niż umowa o pracę.
- Upadłość konsumenckaSądowa procedura oddłużenia osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, która stała się niewypłacalna i nie jest w stanie regulować swoich zobowiązań.
- Urlop ojcowskiPłatny urlop w wymiarze 2 tygodni przysługujący ojcu dziecka, do wykorzystania do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia.
- Urlop rodzicielskiPłatny urlop przysługujący rodzicom bezpośrednio po urlopie macierzyńskim, przeznaczony na sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem.
- Urlop wypoczynkowyPłatny okres wolny od pracy przysługujący pracownikowi zatrudnionemu na umowę o pracę, wynoszący 20 lub 26 dni w roku w zależności od stażu pracy.
- Utrata wartości pojazduStopniowy spadek wartości rynkowej samochodu wraz z upływem czasu, przebiegiem i eksploatacją, najbardziej dotkliwy w pierwszych latach po zakupie.
- Użytkowanie wieczystePrawo do korzystania z gruntu stanowiącego własność Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego przez czas oznaczony, zwykle 99 lat, w zamian za opłaty roczne.
V
- Podatek VATPodatek od wartości dodanej naliczany na każdym etapie obrotu towarami i usługami; ostateczny ciężar podatkowy ponosi konsument końcowy.
- VAT 23%Podstawowa stawka podatku VAT stosowana w Polsce dla większości towarów i usług niewymienionych w wykazach stawek obniżonych.
- VAT 5%Obniżona stawka VAT stosowana m.in. do nieprzetworzonej żywności, książek, e-booków i czasopism.
- VAT 8%Obniżona stawka VAT stosowana m.in. do usług budowlanych na budownictwo mieszkaniowe, leków i wyrobów medycznych oraz wybranych usług gastronomicznych.
- VO2maxMaksymalna ilość tlenu, jaką organizm jest w stanie pobrać i wykorzystać podczas intensywnego wysiłku, wyrażana w mililitrach na kilogram masy ciała na minutę.
W
- WariancjaŚrednia arytmetyczna kwadratów odchyleń poszczególnych wartości od średniej; podstawowa miara rozproszenia danych.
- Wartość bezwzględnaOdległość liczby od zera na osi liczbowej, zawsze wyrażona jako liczba nieujemna, oznaczana symbolem dwóch pionowych kresek |x|.
- Wartość bieżąca netto (NPV)Suma zdyskontowanych przyszłych przepływów pieniężnych z inwestycji pomniejszona o nakład początkowy; wskaźnik opłacalności projektów.
- Warunki zabudowyDecyzja administracyjna określająca parametry planowanej inwestycji budowlanej na działce nieobjętej miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego.
- Wcześniejsza spłata kredytuJednorazowa spłata całości pozostałego zadłużenia przed upływem okresu kredytowania, kończąca stosunek kredytowy z bankiem.
- WIBORWarsaw Interbank Offered Rate — stopa procentowa, po której banki oferują sobie wzajemnie pożyczki na polskim rynku międzybankowym; podstawa oprocentowania wielu kredytów hipotecznych.
- WIBOR jako składnik oprocentowaniaWskaźnik referencyjny rynku pieniężnego wykorzystywany przez banki do ustalania zmiennego oprocentowania kredytów złotówkowych, w tym hipotecznych i firmowych.
- Wiek kota (w przeliczeniu na lata ludzkie)Orientacyjne przeliczenie wieku kota na odpowiadający mu wiek człowieka, uwzględniające szybsze dojrzewanie kota w pierwszych latach życia.
- Wiek psa w latach ludzkichSposób przeliczania wieku psa na orientacyjny wiek człowieka, uwzględniający szybsze dojrzewanie i tempo starzenia się psów w pierwszych latach życia.
- WIRONWarsaw Interest Rate Overnight — nowy polski wskaźnik referencyjny oparty na rzeczywistych transakcjach overnight, docelowy następca WIBOR dla kredytów hipotecznych.
- Wkład własnyCzęść ceny nieruchomości finansowana ze środków własnych kredytobiorcy, wymagana przez bank jako zabezpieczenie kredytu hipotecznego.
- Wskaźnik DTI (dług do dochodu)Relacja sumy miesięcznych zobowiązań kredytowych do miesięcznego dochodu netto gospodarstwa domowego, wykorzystywana przez banki do oceny zdolności kredytowej.
- Wskaźnik WHR (talia–biodra)Stosunek obwodu talii do obwodu bioder, używany do oceny rozmieszczenia tkanki tłuszczowej i ryzyka metabolicznego.
- Współczynnik COP pompy ciepłaStosunek ilości ciepła dostarczonego przez pompę ciepła do ilości energii elektrycznej zużytej do jej napędu, określany dla konkretnych warunków temperaturowych.
- Współczynnik przenikania ciepła (U)Wskaźnik określający ilość ciepła tracona w jednostce czasu przez 1 m² przegrody budowlanej przy różnicy temperatur 1 K; im niższa wartość U, tym lepsza izolacyjność.
- Współczynnik przewodzenia ciepła (lambda)Wielkość określająca zdolność materiału do przewodzenia ciepła, oznaczana symbolem lambda i wyrażana w watach na metr i kelwin.
- Współwłasność nieruchomościPrawo własności tej samej nieruchomości przysługujące niepodzielnie kilku osobom jednocześnie, w częściach ułamkowych lub na zasadzie współwłasności łącznej.
- Wynagrodzenie bruttoŁączna kwota wynagrodzenia pracownika przed potrąceniem składek ZUS, zaliczki na podatek dochodowy i składki zdrowotnej.
- Wynagrodzenie minimalneNajniższa kwota wynagrodzenia brutto, jaką pracodawca musi wypłacić pracownikowi zatrudnionemu na pełny etat, ustalana corocznie przez rząd.
- Wynagrodzenie nettoKwota wynagrodzenia faktycznie wypłacana pracownikowi na konto, po potrąceniu składek ZUS, składki zdrowotnej i zaliczki na podatek PIT.
Z
- Zabezpieczenie hipoteczneWpis hipoteki do księgi wieczystej nieruchomości na rzecz banku, dający mu prawo do zaspokojenia roszczeń z wartości nieruchomości w razie braku spłaty kredytu.
- ZachowekRoszczenie pieniężne należne najbliższym spadkobiercom ustawowym pominiętym w testamencie, stanowiące ułamek udziału, jaki przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym.
- ZadatekKwota wpłacana przy zawarciu umowy, która w razie niewykonania umowy przez jedną ze stron przepada na rzecz drugiej lub podlega zwrotowi w podwójnej wysokości.
- Zaliczka na PITCzęściowa wpłata podatku dochodowego od osób fizycznych dokonywana w trakcie roku, rozliczana ostatecznie w zeznaniu rocznym.
- Zapotrzebowanie energetyczne zwierząt (RER/MER)Ilość energii potrzebnej zwierzęciu na podstawowe funkcje życiowe (RER) oraz na pełną aktywność i utrzymanie kondycji (MER).
- ZasiedzenieNabycie własności rzeczy przez jej długotrwałe, nieprzerwane posiadanie samoistne, którego okres zależy od dobrej lub złej wiary posiadacza.
- Zasiłek rodzinnyŚwiadczenie przysługujące rodzinom o niższych dochodach, mające częściowo pokryć koszty utrzymania dziecka.
- Zdolność kredytowaOcena banku określająca, czy i na jaką kwotę kredytobiorca może zaciągnąć zobowiązanie przy uwzględnieniu jego dochodów, wydatków i istniejących długów.
- Zdolność kredytowa przedsiębiorstwaOcena możliwości terminowej spłaty zobowiązań kredytowych przez firmę, dokonywana przez bank na podstawie kondycji finansowej, historii kredytowej i prognoz przychodów.
Definicje oparte na aktualnych przepisach prawa polskiego i oficjalnych komunikatach ZUS, NBP i Ministerstwa Finansów. Słownik ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani finansowej. Metodologia i źródła danych →